Trái cây gửi khách xa giữ được tốt hay không phụ thuộc nhiều nhất vào bốn việc: hái đúng độ chín theo quãng đường, để quả ráo và hết nhựa trước khi đóng, chèn chặt không cho quả lăn nhưng vẫn có chỗ thoáng, và chọn thùng chịu được lực đè cho đúng số tầng. Phần lớn đơn bị dập, thối là do một trong bốn việc này làm vội, không phải do đường xa.
Mỗi loại quả một tính: bưởi, cam vỏ dày chịu đựng tốt; ổi, hồng xiêm, chuối chín tiếp sau khi hái; quýt vỏ mỏng, vải, nhãn rất dễ hỏng. Bài này đi theo nguyên tắc chung và lưu ý riêng cho từng nhóm quả mà hộ nhà vườn hay bán.
Bài viết từ phía người đóng hàng; chuyện chọn xe khách hay chuyển phát và phí gửi ai chịu có bài riêng, ở đây chỉ nhắc khi liên quan đến cách đóng.
Hái độ chín nào: chọn theo thời gian quả nằm trên đường
Quả càng chín càng ngon khi ăn ngay nhưng càng mau hỏng trên đường. Bảng dưới là khung theo nhóm quả; độ chín cụ thể của từng giống nhà vườn hiểu rõ nhất.
| Nhóm quả | Ví dụ | Gửi xa nên hái lúc | Dặn khách |
|---|---|---|---|
| Vỏ dày, chín trên cây, để được lâu | Bưởi, cam | Đủ già như hái bán thường; không cần hái non | Để nơi thoáng, dùng dần |
| Chín tiếp sau khi hái | Chuối, hồng xiêm, ổi | Già nhưng còn cứng, chưa chín mềm | Ủ thêm vài ngày tới khi chín |
| Vỏ mỏng, mau hỏng | Quýt, vải, nhãn | Vừa chín tới, hái sát giờ gửi | Mở thùng ngay, dùng sớm hoặc cất lạnh |
Với nhóm quả chín tiếp sau khi hái, hãy nói với khách từ lúc chốt đơn rằng quả sẽ đến còn cứng và cần ủ. Khách không được dặn trước thường nghĩ bạn gửi quả non.
Trình tự đóng một thùng quả
Trình tự dưới đây áp dụng cho phần lớn trái cây hộ nhà vườn bán; chỗ nào cần điều chỉnh theo loại quả có ghi chú riêng ở các phần sau.
- Hái nhẹ tay, không quăng quả. Vết dập lúc hái không hiện ngay mà hiện sau một hai ngày trên đường.
- Để quả ráo, hết nhựa. Quả hái sáng sớm còn sương, quả có nhựa ở cuống, đóng ngay vào thùng kín là mau thối. Rải trên nong, để chỗ râm thoáng một lúc.
- Loại quả. Bỏ quả dập, nứt, sâu, quả rụng; cắt cuống gọn để không đâm sang quả khác.
- Lót đáy thùng. Một lớp đệm (rơm khô sạch, giấy vụn, tấm xốp mỏng) để hút va đập.
- Xếp từng quả cho khít. Quả to dưới, quả nhỏ trên; chèn khoảng trống bằng giấy vụn hoặc đệm để quả không lăn khi lắc thùng.
- Lắc thử. Đậy nắp, lắc nhẹ: nghe tiếng quả lăn là chưa chèn đủ.
- Dán thùng, ghi thông tin. Tên người nhận, nơi nhận, mũi tên chiều đặt, chữ “hàng dễ dập” viết tay.
- Cân, chụp ảnh, ghi sổ.
Bước lắc thử mất mười giây nhưng là bước nhiều người bỏ. Quả lăn trong thùng suốt mấy trăm cây số là quả dập.
Thùng và đệm: chọn theo loại quả và số tầng
Thùng carton đục lỗ thông gió hợp với phần lớn trái cây: quả vẫn thở, hơi nước thoát ra, không đọng ẩm. Thùng xốp kín giữ nhiệt tốt nhưng ẩm đọng lại, quả dễ úng nếu đi đường dài không có lạnh; thùng xốp chỉ nên dùng khi có đá hoặc quả cần giữ mát (vải, nhãn vào mùa nóng) và quãng đường ngắn. Nếu dùng thùng xốp cho quả, khoét vài lỗ nhỏ ở thành thùng.
Độ cứng của thùng phải chịu được việc thùng khác chất lên trên trong khoang xe. Carton mỏng một lớp sẽ bẹp khi bị đè, kéo theo cả lớp quả trên cùng. Hỏi nơi bán thùng loại nhiều lớp sóng cho hàng nặng. Không xếp quá nhiều tầng quả trong một thùng: quả tầng dưới chịu sức nặng của tất cả tầng trên.
Đệm nên khô, sạch, không mùi. Rơm, giấy vụn, lưới xốp bọc quả, tấm ngăn giữa các tầng đều dùng được. Tránh dùng giấy in chữ đã qua sử dụng (mực có thể dính vào vỏ quả) và lá tươi (ẩm, mau úng). Với quả quà biếu, lưới xốp bọc từng quả cho thấy sự chăm chút và giảm dập rõ rệt.
Tính cả trọng lượng thùng và đệm vào phí gửi. Thùng nhiều lớp, đệm dày làm kiện nặng thêm, và phí gửi theo cân hoặc theo kích thước sẽ tăng theo. Đó là chi phí đáng bỏ, nhưng phải nằm trong giá bạn báo khách, không phải phát hiện ra lúc đã ra bến.
Lưu ý riêng cho từng nhóm quả hay bán
Bưởi, cam. Vỏ dày nên chịu va đập tốt hơn, nhưng nặng; thùng chứa nhiều quả bưởi rất nặng, thùng mỏng dễ bục đáy. Xếp hai ba tầng là vừa, có tấm ngăn giữa các tầng. Cam để cả cành lá cho Tết thì cần thùng riêng, chèn kỹ quanh cành để lá không gãy dập.
Ổi. Vỏ mỏng, dễ thâm khi va chạm; bọc lưới từng quả, xếp một hai tầng. Hái già còn cứng nếu đường xa.
Hồng xiêm, chuối. Chín tiếp sau khi hái. Chuối gửi nguyên nải, đặt nải theo chiều cong, chèn giữa các nải. Hồng xiêm hái già, quả cứng, đến nơi ủ thêm.
Quýt vỏ mỏng. Rất dễ dập và mất nước; xếp ít tầng, có thông gió, gửi đường ngắn nhất. Dặn khách mở thùng ngay.
Vải, nhãn. Hỏng rất nhanh ở nhiệt độ cao; nếu gửi xa vào mùa nóng thường cần giữ mát và thời gian vận chuyển ngắn. Hộ nhỏ nên cân nhắc chỉ nhận đơn trong phạm vi gửi được trong ngày.
Quả quà biếu. Chọn quả đều cỡ, bọc lưới, xếp một tầng hoặc hộp riêng. Khách mua biếu quan tâm đến lúc mở hộp hơn bất kỳ lúc nào khác.
Rửa hay không rửa quả trước khi đóng
Nhiều người nghĩ rửa sạch quả trước khi gửi là chu đáo. Với phần lớn trái cây gửi xa, rửa xong mà không để khô hoàn toàn lại là nguyên nhân thối hàng đầu: nước đọng ở cuống, ở kẽ vỏ, trong thùng kín, gặp nhiệt độ cao trên đường là môi trường cho nấm mốc. Nếu quả bẩn đất, lau khô bằng khăn sạch thường an toàn hơn rửa nước.
Nếu buộc phải rửa (quả dính nhiều đất, nhựa), rửa sớm, để ráo hoàn toàn ở chỗ thoáng gió trước khi đóng, có khi cần nửa ngày. Đừng dùng hoá chất gì để quả “sạch” hay “bóng”: vừa không cần, vừa có thể gây hại, và khách sẽ hỏi.
Dặn khách rửa quả trước khi ăn, không phải trước khi cất. Quả rửa rồi cất tủ lạnh trong túi kín mau hỏng hơn quả để nguyên. Lời dặn nhỏ này giúp quả của bạn sống lâu hơn trong bếp nhà khách, và khách ít trách oan.
Với quả có lông tơ, có phấn trắng tự nhiên trên vỏ, khách lạ đôi khi tưởng là bụi hay hoá chất. Một dòng giải thích trong tin nhắn gửi kèm (lớp phấn đó là tự nhiên, rửa trước khi ăn là được) giúp tránh những câu hỏi lo lắng không cần thiết.
Chuẩn bị cho mùa cao điểm: thùng, đệm và chỗ đóng
Mùa bưởi, cam cuối năm hay mùa vải, nhãn giữa năm, đơn dồn vào vài tuần. Lúc đó thiếu thùng, thiếu đệm, thiếu chỗ đóng là chuyện hay gặp: nơi bán thùng hết loại cứng, phải dùng thùng mỏng; không đủ chỗ để quả ráo, phải đóng vội. Mua sẵn thùng, đệm, băng dính trước mùa theo số đơn dự kiến của năm trước cộng thêm một phần.
Dành một khu riêng để đóng hàng: mặt sàn cao ráo, có mái che, có bàn để cân và xếp thùng, có chỗ để quả ráo tách khỏi quả đã đóng. Người trong nhà phân việc: người hái, người loại quả, người đóng, người ghi sổ và chụp ảnh. Đóng theo dây chuyền nhỏ như vậy nhanh hơn và ít nhầm hơn mỗi người làm một thùng từ đầu đến cuối.
Đếm sức đóng thực tế của nhà mình trong một buổi, rồi giới hạn số đơn mỗi đợt theo con số đó. Nhận nhiều hơn sức đóng là cách chắc chắn nhất để thùng thứ năm mươi được đóng ẩu hơn thùng thứ nhất.
Tính tỷ lệ dập hỏng và bù cho khách
Dù đóng kỹ, trái cây gửi xa vẫn có một tỷ lệ quả dập, hỏng. Thay vì hy vọng tỷ lệ đó bằng không, hãy đo nó qua vài đợt đầu: hỏi khách số quả hỏng, ghi vào sổ theo loại quả và cách gửi. Sau vài đợt, bạn biết loại quả nào, tuyến nào hay hỏng, và tính phần bù vào giá bán.
Ví dụ giả định: một loại quả gửi xe khách đi xa, qua mấy đợt bạn thấy cứ mười thùng thì vài quả phải bù. Phần bù đó là chi phí thật, nên được tính vào giá, không phải lấy từ túi mình mỗi lần. Khi khách báo hỏng có ảnh, bạn bù ngay vào đợt sau hoặc hoàn tiền phần đó, không mặc cả.
Phân biệt dập do đóng với dập do vận chuyển cũng quan trọng: quả dập đều ở một góc thùng, thùng móp đúng góc đó, là dấu hiệu thùng bị va hoặc đè; quả thâm rải rác khắp thùng thường là do hái, rửa hay để ráo chưa kỹ. Nhìn ảnh khách gửi, bạn biết nên sửa khâu nào.
Một số hộ cho thêm một hai quả vào mỗi thùng “phòng dập”. Cách này khách thích, nhưng chỉ hợp với quả nhỏ, rẻ, và vẫn phải nói rõ: quả thêm để bù quả hỏng, không phải lý do để khách không báo khi hỏng nhiều.
Ghi thùng và dặn khách khi nhận
Thùng quả nên ghi rõ bằng bút dạ: tên người nhận, nơi nhận, mũi tên chiều đặt, chữ “hàng dễ dập, không đè nặng”. Nhà xe và người giao không đọc mô tả của bạn; thứ họ thấy là chữ trên thùng. Thùng dán băng dính màu dễ nhận ra cũng giúp người nhận tìm nhanh ở bến.
Gửi khách một tin nhắn ngắn kèm ảnh thùng: gửi chuyến nào, dự kiến đến khi nào, khi nhận thì quay video mở thùng, xếp quả ra chỗ thoáng, quả nào cần ủ thì ủ, quả nào cần dùng sớm thì dùng sớm. Khách được dặn đúng cách sẽ giữ quả tốt hơn và ít khiếu nại oan.
Hỏi lại khách sau khi nhận: quả có ổn không, có hỏng quả nào không. Câu hỏi này cho bạn dữ liệu về tỷ lệ hỏng, đồng thời cho khách thấy bạn quan tâm sau khi đã nhận tiền. Nhiều khách quen bắt đầu từ chính tin nhắn hỏi thăm đó. Ghi câu trả lời của khách vào sổ, cạnh dòng đơn; đến cuối mùa, cột ghi chú đó là thứ cho bạn biết nên đổi gì ở cách đóng năm sau.
Câu hỏi thường gặp
Trái cây gửi đi xa nên dùng thùng xốp hay thùng carton?
Phần lớn trái cây hợp với thùng carton đục lỗ thông gió vì quả cần thở và thoát ẩm. Thùng xốp kín dễ đọng hơi nước làm quả úng, chỉ hợp khi có đá giữ mát và quãng đường ngắn; nếu dùng nên khoét vài lỗ nhỏ.
Có nên hái quả non để gửi đi xa cho đỡ hỏng không?
Không nên hái non. Với quả chín tiếp sau khi hái như chuối, hồng xiêm, ổi, hái già nhưng còn cứng là đủ. Với bưởi, cam, hái đủ già như bán thường. Quả non đến nơi không chín được, khách sẽ thất vọng.
Vì sao quả trông bình thường lúc đóng mà đến nơi bị thâm?
Thường do vết dập lúc hái, lúc rửa hoặc do quả lăn trong thùng; vết dập không hiện ngay mà một hai ngày sau mới thâm. Hái nhẹ tay, để ráo, chèn khít và lắc thử thùng trước khi dán giúp giảm đáng kể.
Một thùng bưởi nên xếp mấy tầng?
Tuỳ cỡ quả và độ cứng thùng, nhưng thường hai ba tầng có tấm ngăn là vừa. Xếp quá nhiều tầng thì quả dưới chịu đè nặng và thùng dễ bục đáy khi nhấc.
Có nên cho thêm quả vào thùng để bù hỏng không?
Có thể với quả nhỏ, nhưng nên nói rõ với khách mục đích của quả thêm. Cách bền hơn là đo tỷ lệ hỏng thực tế qua vài đợt, tính vào giá bán, và bù ngay khi khách báo hỏng có ảnh.
Gửi vải, nhãn đi xa có được không?
Hai loại này hỏng rất nhanh khi nóng. Gửi xa thường cần giữ mát và thời gian vận chuyển ngắn. Hộ nhỏ nên ưu tiên đơn trong phạm vi gửi được trong ngày và dặn khách mở thùng, dùng hoặc cất lạnh ngay.