Người con ở thành phố bán hộ sản vật nhà làm nên chia việc rõ với bố mẹ ở quê: người ở quê lo hàng (hái, làm, đóng) và gửi về một điểm, người ở phố lo khách (nhận đơn, chia hàng, giao, thu tiền); tiền bạc ghi chung một sổ, quy ước trước phần nào trả bố mẹ, phần nào là chi phí, phần nào là công của người bán hộ. Không rõ những điều đó, chuyện bán hàng giúp nhà dễ thành chuyện giận nhau trong nhà.
Đây là kiểu bán sản vật quê rất phổ biến: nhà có vườn bưởi, ao cá, chum mắm, đàn gà, con cái đi làm ở phố có sẵn đồng nghiệp, bạn bè, hàng xóm chung cư là khách. Lợi thế là khách tin người quen; rủi ro là người quen cũng là người khó nói chuyện tiền nhất.
Bài này đi qua cách tổ chức một mùa bán hộ, khi nào nên nhờ thêm cộng tác viên, chia tiền với họ thế nào, và những việc giữ uy tín cho cả nhà mình ở quê.
Chia việc giữa quê và phố
Bố mẹ ở quê hiểu hàng: biết lúc nào bưởi đủ già, mẻ mắm nào đã ngấu, con gà nào đạt cỡ. Người con ở phố hiểu khách: biết ai thích loại nào, chung cư nào giao giờ nào, nhóm văn phòng nào hay đặt chung. Chia việc theo đúng chỗ mạnh đó, mỗi bên quyết phần của mình, tránh người ở phố hứa với khách những điều người ở quê không làm được.
Mỗi đợt nên bắt đầu bằng một cuộc gọi: ở quê có bao nhiêu hàng, chất lượng thế nào, gửi được ngày nào. Người ở phố nhận đơn trong giới hạn đó, không hơn. Khi hàng thiếu, người ở phố là người báo khách và hoàn cọc, không phải ép bố mẹ gom thêm hàng nơi khác cho đủ.
Bố mẹ lớn tuổi thường ngại công nghệ; đừng bắt bố mẹ trả lời tin nhắn khách hay dùng bảng tính. Người ở phố gom mọi thứ cần hỏi vào một cuộc gọi buổi tối, rồi tự ghi vào sổ; bố mẹ chỉ cần nghe và trả lời, không phải nhớ thêm gì. Ghi lại cách làm của bố mẹ (hái giờ nào, để ráo bao lâu, đóng thế nào) bằng ảnh và video. Vừa để kể cho khách, vừa để những lần sau có thể nhờ người khác trong nhà làm thay khi bố mẹ mệt, mà hàng vẫn giữ được như cũ.
Một đợt bán hộ từ đầu đến cuối
Trình tự dưới đây dành cho đợt bán của một gia đình, người ở phố nhận hàng về một điểm rồi chia cho khách.
- Gọi về quê chốt lượng hàng và ngày gửi.
- Báo khách quen và nhóm người quen. Một tin ngắn: hàng gì, đợt nào, nhận đơn đến ngày nào, nhận ở đâu.
- Nhận đơn và cọc, ghi vào sổ chung. Sổ dùng chung trên điện thoại để bố mẹ cũng xem được số lượng.
- Gửi danh sách đóng hàng về quê. Tên khách, số lượng từng người, ghi chú đặc biệt; với bố mẹ lớn tuổi có thể đọc qua điện thoại rồi nhờ người trong nhà ghi ra giấy.
- Ở quê đóng, chụp ảnh, gửi xe. Mỗi khách một túi hoặc thùng có tên.
- Người ở phố ra bến nhận đúng giờ, mang về điểm chia.
- Chia và giao. Khách đến lấy hoặc giao tận tay; thu nốt tiền.
- Đối chiếu và chuyển tiền về quê. Theo quy ước đã thống nhất.
Bước sáu là điểm hay gãy: người ở phố bận việc cơ quan, không ra bến kịp, thùng nằm chờ. Chọn ngày gửi theo lịch rảnh của người nhận, không theo lịch tiện của xe. Nếu buộc phải gửi ngày bận, nhờ trước một người thân rảnh ra bến thay, báo nhà xe tên người nhận.
Chia tiền trong nhà: ba cách và điều cần nói trước
Tiền bán hàng của nhà mà không ai nói rõ của ai là nguồn giận dỗi hay gặp. Bảng dưới là ba cách nhiều gia đình dùng.
| Cách | Làm thế nào | Hợp với | Cần nói rõ |
|---|---|---|---|
| Toàn bộ về bố mẹ | Người con chỉ làm hộ, chi phí trừ trước rồi chuyển hết về quê | Bán ít, người con không cần công | Chi phí nào trừ: thùng, đá, xe, phí giao |
| Bố mẹ bán cho con theo giá cố định | Con mua lại của nhà theo giá thoả thuận, tự định giá bán | Người con làm đều đặn như việc kinh doanh nhỏ | Giá mua lại, ai chịu hàng hỏng |
| Chia theo tỷ lệ | Sau khi trừ chi phí, chia phần cho bố mẹ và phần công cho người bán hộ | Cả hai bên cùng bỏ công nhiều | Tỷ lệ, cách tính chi phí, thời điểm chia |
Cách nào cũng được, miễn là nói ra từ đầu mùa, ghi lại, và cả nhà cùng biết. Anh chị em khác trong nhà cũng nên được biết, để không ai nghĩ người bán hộ “ăn” của bố mẹ. Cuối mỗi đợt, gửi bố mẹ và anh chị em một bảng tóm tắt ngắn: bán được bao nhiêu, chi phí bao nhiêu, đã chuyển về bao nhiêu.
Khi nào nhờ thêm cộng tác viên
Khi người quen của mình đã mua hết và hàng nhà vẫn còn, nhiều người nhờ bạn bè, đồng nghiệp ở công ty khác, ở khu khác bán giúp: họ nhận đơn trong nhóm của họ, gom về một lần, nhận hàng tại một điểm. Đây là cộng tác viên kiểu người quen, không phải đại lý.
Cộng tác viên giúp mở rộng khách mà bạn không phải tự đi tìm, nhưng cũng đặt uy tín của nhà bạn vào tay người khác. Chọn người bạn tin, giải thích kỹ hàng (cỡ, khuyết điểm, cách bảo quản), đưa họ chính sách đổi trả của bạn, và dặn không hứa thêm điều gì ngoài mô tả. Khách của cộng tác viên báo hỏng thì người xử lý cuối cùng vẫn là bạn.
Đừng đòi cộng tác viên đặt cọc lớn, mua đứt hàng hay đóng phí tham gia. Kiểu làm đó gần với những mô hình ép người khác ôm hàng, dễ làm hỏng quan hệ và mang tiếng. Bạn bè giúp bán vì quý nhà mình, đừng biến họ thành người gánh rủi ro thay. Với hàng quê bán theo mùa, cộng tác viên nhận đơn trước rồi mới lấy hàng là cách an toàn cho cả hai.
Chia tiền với cộng tác viên: rõ từ đầu, trả đúng hẹn
Chọn một cách tính công. Phần trăm trên tiền hàng, một khoản cố định mỗi đơn, hoặc cộng tác viên tự bán chênh lệch trên giá bạn đưa. Mỗi cách có lợi riêng; quan trọng là một cách cho mọi người và nói rõ.
Tính trên tiền đã thu, không trên đơn đã nhận. Đơn khách bỏ, đơn hoàn tiền vì hỏng thì không tính công, trừ khi lỗi ở phía bạn; nói trước để không ai thắc mắc.
Ai thu tiền khách. Cộng tác viên thu rồi chuyển lại, hay khách chuyển thẳng cho bạn. Khách chuyển thẳng cho bạn giúp sổ sách rõ hơn; cộng tác viên thu thì phải có hạn chuyển lại.
Trả công đúng hẹn. Sau mỗi đợt, đối chiếu và trả ngay. Nợ công cộng tác viên là cách nhanh nhất để mất họ.
Về thuế. Khoản trả cho cộng tác viên và doanh thu bán hàng có thể liên quan đến nghĩa vụ thuế khi quy mô lớn dần; nguyên tắc cụ thể theo quy định hiện hành, nên hỏi cơ quan thuế quản lý nơi bạn ở.
Khi khách là người quen: nói chuyện tiền và chuyện hỏng sao cho khỏi ngại
Bán cho người quen có cái khó riêng: khách không nỡ chê khi hàng kém, người bán không nỡ nhắc khi khách chưa trả tiền. Kết quả là cả hai cùng im lặng, rồi lần sau khách lặng lẽ mua chỗ khác, còn người bán thì âm thầm bù tiền. Cách đỡ là đưa mọi thứ vào quy trình chung từ đầu: “nhà em làm theo sổ, ai cũng cọc, ai cũng được bù nếu hỏng”.
Chủ động hỏi sau mỗi đơn: “hàng lần này có ổn không, có gì chưa được cứ nói thẳng em sửa”. Người quen thường chỉ nói thật khi được mời nói. Một góp ý thật của đồng nghiệp đáng giá hơn mười lời khen xã giao. Khi họ đã nói, cảm ơn và cho họ thấy lần sau bạn đã sửa; người góp ý được lắng nghe sẽ tiếp tục góp ý, và tiếp tục mua.
Nhắc tiền thì nhắc qua tin nhắn riêng, kèm tóm tắt đơn và số tiền cụ thể, không nhắc giữa giờ làm trước mặt người khác, càng không nhắc trong nhóm chat chung. Ghi rõ số tài khoản, số tiền; người quen trả nhanh hơn khi không phải hỏi lại.
Điểm nhận hàng ở thành phố: nhà riêng, chung cư hay văn phòng
Một thùng bưởi, vài con gà, mấy can mắm về tới thành phố phải có chỗ để chia. Nhà riêng có sân là tiện nhất. Ở chung cư, cần hỏi ban quản lý về việc nhận và chia hàng ở sảnh, ở hành lang; mùi mắm, nước đá chảy, khách ra vào nhiều dễ làm phiền hàng xóm. Ở văn phòng, hỏi trước người quản lý; nhiều nơi không thích nhân viên biến góc phòng thành điểm chia hàng.
Hàng tươi cần chia nhanh: hẹn khách một khung giờ cụ thể ngay sau khi hàng về, ai không đến được thì nhờ người lấy hộ hoặc giao tận nơi với phí riêng. Đừng để thùng gà mở nắp chờ đến tối.
Dọn sạch chỗ chia sau mỗi đợt, mang thùng xốp, đá tan, lá, túi đi bỏ đúng chỗ. Một điểm chia gọn gàng giữ được thiện cảm của hàng xóm, đồng nghiệp; những người đó cũng là khách tiềm năng. Chuẩn bị sẵn túi xách tay sạch cho từng phần, có ghi tên, để khách lấy là đi, không phải đứng chờ chia.
Giữ uy tín cho nhà ở quê
Khi bán hộ, bạn đứng tên cho hàng của bố mẹ, và ngược lại, cách bạn bán cũng gắn vào tên nhà mình ở quê. Đừng nói quá về hàng để bán được nhiều; khách thất vọng không chỉ trách bạn mà còn kể với người khác về vườn nhà bạn, và người ở quê thì không có mặt để giải thích. Mô tả đúng, chụp ảnh thật, nói rõ khuyết điểm như với mọi đơn bán khác.
Không gom hàng của nhà khác về bán chung dưới tên nhà mình, trừ khi nói rõ với khách. Bố mẹ có thể muốn giúp hàng xóm bán, đó là việc tốt, nhưng phải bán đúng tên, đúng nguồn.
Nếu một mùa nhà mất mùa, hàng ít hoặc xấu, tạm nghỉ bán hoặc chỉ bán cho khách thân với lời nói thật. Khách nhớ người bán hộ dám nói “năm nay bưởi nhà em không đẹp, em không bán” lâu hơn họ nhớ một mùa bưởi ngon.
Câu hỏi thường gặp
Bán hộ hàng nhà cho đồng nghiệp có cần lấy cọc không?
Nên lấy, nhất là hàng tươi, hàng làm theo đơn. Lấy cọc với mọi người như nhau giúp bạn không phải ngại khi có người bỏ đơn, và đồng nghiệp cũng thấy bạn làm rõ ràng.
Tiền bán hàng của bố mẹ, người con có nên lấy công không?
Tuỳ gia đình. Có nhà để toàn bộ cho bố mẹ, có nhà chia công cho người bán hộ. Quan trọng là nói rõ từ đầu mùa, ghi lại, và anh chị em khác trong nhà cũng biết.
Nhờ bạn bè làm cộng tác viên thì chia tiền thế nào?
Chọn một cách tính công cho mọi người (phần trăm, khoản cố định mỗi đơn, hoặc bán chênh lệch), tính trên tiền đã thu thật, và trả ngay sau mỗi đợt. Nói trước đơn bỏ, đơn hoàn tính ra sao.
Có nên bắt cộng tác viên đặt cọc hoặc mua đứt hàng?
Không nên với hàng quê bán theo mùa. Cách an toàn là cộng tác viên nhận đơn trước rồi mới lấy hàng; ép người khác ôm hàng dễ hỏng quan hệ và mang tiếng.
Chia hàng ở chung cư cần lưu ý gì?
Hỏi ban quản lý trước, chọn khung giờ ngắn, chia nhanh, dọn sạch sau khi xong. Mùi mắm, nước đá chảy và khách ra vào nhiều dễ làm phiền hàng xóm.
Năm mất mùa có nên vẫn bán cho khách quen?
Nên nói thật với khách về chất lượng năm đó. Có thể tạm nghỉ hoặc chỉ bán cho người hiểu chuyện với giá phù hợp. Giữ uy tín một năm khó khăn giúp những năm sau bán dễ hơn.