Muốn mua gà Đông Tảo thương phẩm cho đúng, bạn nên đặt thẳng với hộ nuôi ở vùng Đông Tảo thuộc Khoái Châu cũ (Hưng Yên) hoặc qua người quen biết rõ trại, đặt trước Tết vài tuần, hỏi kỹ tuổi nuôi và cách nuôi, xem video cả đàn chứ không chỉ một con đẹp, rồi kiểm gà ngay lúc nhận. Gà Đông Tảo là loại nuôi lâu, chân to, số lượng con đạt chuẩn để biếu mỗi mùa có hạn, nên càng sát Tết càng dễ gặp gà lai hoặc gà vùng khác gắn tên.
Bài này viết cho người mua về ăn, đặt cỗ hoặc làm quà, không bàn chuyện mua gà giống để nuôi (đó là việc của người làm trại giống). Phần nhận biết giống chỉ nêu ở mức người mua nhìn được; trọng tâm là giao dịch: mua kênh nào, đặt sao, cọc bao nhiêu là hợp lý, gà sống hay làm sẵn, và nhận hàng thế nào để không cãi nhau sau đó.
Mua ở đâu: bốn kênh và rủi ro riêng của từng kênh
Cùng một con gà mang tên Đông Tảo, nhưng đi qua kênh nào thì người mua gánh rủi ro kiểu đó. Bảng dưới không xếp hạng kênh nào tốt hơn; nó giúp bạn biết mình phải kiểm thêm điều gì.
| Kênh mua | Được gì | Rủi ro chính | Việc người mua nên làm |
|---|---|---|---|
| Đến tận trại ở vùng Đông Tảo | Thấy cả đàn, chuồng, cách cho ăn; chọn con tại chỗ | Tốn công đi lại; một số điểm gom gà nơi khác về bán | Đi ngày thường, hỏi xem khu nuôi chứ không chỉ khu nhốt bán |
| Người quen ở quê đặt hộ | Có người đứng giữa, dễ đổi khi có vấn đề | Người quen cũng có thể bị lừa; ngại nói thẳng | Nhờ quay video lúc bắt gà, nói rõ yêu cầu bằng tin nhắn |
| Chợ, điểm bán ven đường | Mua nhanh, xem tận mắt | Khó truy nguồn, khó đổi trả | Chỉ mua khi tự nhìn được gà, không mua theo lời kể |
| Trang bán hàng, nhóm mạng xã hội | Tiện, có giao tận nhà | Ảnh mượn, gà giao không giống gà chào | Đòi video quay ngày gửi, cọc ít, chọn người có lịch sử bán lâu |
Một điểm hay bị bỏ qua: “trại ở Đông Tảo” và “gà nuôi ở Đông Tảo” không phải lúc nào cũng là một. Vào mùa cao điểm, có nơi nhận gà từ các hộ xung quanh hoặc từ tỉnh khác về nhốt chung để bán. Không có nghĩa là gà kém, nhưng người bán phải nói thật điều đó, và bạn có quyền hỏi.
Đặt gà Tết: đặt sớm bao lâu, cọc thế nào cho hợp lý
Gà Đông Tảo lớn chậm, con đủ vóc để biếu phải nuôi nhiều tháng, nên số con đẹp của một hộ trong một mùa là cố định từ trước, không thể “nuôi gấp” thêm. Vì vậy người mua có kinh nghiệm thường chốt với hộ nuôi từ khi gà còn trong chuồng vài tuần trước Tết, rồi hẹn ngày bắt. Đặt quá sát ngày, bạn thường chỉ còn chọn trong số gà người khác đã chê.
Về tiền cọc, nguyên tắc là cọc đủ để người nuôi giữ con gà cho bạn, không phải trả trước gần hết. Một mức hay gặp là một phần nhỏ giá trị đơn, phần còn lại trả khi nhận gà. Ví dụ giả định: đơn ba con gà biếu, bạn cọc một phần, nhận gà kiểm xong mới chuyển nốt. Nếu người bán đòi chuyển đủ tiền trước khi bạn thấy gà thật, đó là tín hiệu nên dừng lại, nhất là khi mới quen qua mạng.
Tin nhắn chốt đơn nên ghi rõ: số con, trống hay mái, khoảng cân nặng mong muốn, gà sống hay làm sẵn, ngày giao, ai trả phí gửi, mức cọc đã chuyển, và điều gì xảy ra nếu gà giao không đúng (đổi con khác, trả lại cọc, hay trừ tiền). Viết ra lúc vui vẻ thì đến lúc có chuyện, hai bên chỉ cần mở lại tin nhắn, không phải nhớ ai đã hứa gì.
Những câu nên hỏi người nuôi trước khi chuyển cọc
Câu hỏi tốt là câu mà người nuôi thật trả lời được ngay, còn người chỉ đứng bán lại phải ngập ngừng. Bạn không cần hỏi hết, nhưng nên hỏi đủ để hình dung con gà đã sống thế nào.
- Gà nở từ khi nào, nuôi được bao lâu? Người nuôi thật nhớ lứa gà của mình theo mùa, theo dịp. Câu trả lời mơ hồ kiểu “gà lâu năm rồi” chưa đủ.
- Gà bố mẹ ở đâu, nhà tự ấp hay mua gà con về nuôi? Đây là câu chạm vào chuyện gà thuần hay gà lai. Người mua không kiểm được, nhưng cách trả lời cho bạn biết người bán có thật sự nắm nguồn hay không.
- Nuôi thả vườn hay nuôi nhốt, ăn gì là chính? Hỏi để biết thịt sẽ ra sao, không phải để bắt bẻ. Gà nuôi nhốt lâu, ăn cám nhiều cũng là gà Đông Tảo, chỉ là khác loại gà thả.
- Đàn có tiêm phòng không, gần đây có con nào ốm chết không? Với gà mua về ăn, câu này liên quan trực tiếp đến an toàn thực phẩm và đến chuyện gà sống có chết dọc đường hay không.
- Có quay được video lúc bắt đúng con mình đặt không? Câu này nên hỏi ngay từ đầu; người bán sẵn lòng là dấu hiệu tốt.
- Giao bằng gì, mất bao lâu, gà chết hoặc yếu khi tới thì xử lý ra sao? Nên nghe câu trả lời trước khi chốt, không phải sau khi gà đã lên xe.
Câu hỏi về tuổi nuôi và nguồn gà bố mẹ nên ghi lại cùng câu trả lời. Mùa sau mua tiếp, bạn so được người bán có nói nhất quán hay không.
Gà thuần, gà lai và gà gắn tên: người mua nhìn được tới đâu
Phân biệt gà Đông Tảo thuần với gà lai bằng mắt là việc khó, kể cả với người nuôi lâu năm, vì gà lai vài đời vẫn có thể chân to, vảy đỏ, dáng nặng nề. Đặc điểm giống và lịch sử giống đã có nhiều tài liệu viết kỹ; ở góc người mua, điều cần nhớ là: hình dáng chỉ loại được những con lệch rõ, không chứng minh được con nào thuần.
Vì vậy thay vì cố “soi” từng con, bạn nên dựa vào ba thứ người bán khó làm giả: thấy được đàn và chuồng nuôi qua video hoặc tận nơi; câu trả lời nhất quán về nguồn gà bố mẹ và thời gian nuôi; và lịch sử bán hàng của chính người đó, ví dụ khách cũ quay lại mỗi Tết. Ba thứ này không bảo đảm tuyệt đối, nhưng loại được phần lớn trường hợp gắn tên cho có.
Cũng nên phân biệt hai chuyện: gà lai bán đúng là gà lai thì không có gì sai, nhiều nhà mua gà lai Đông Tảo để ăn vì hợp túi tiền hơn. Chuyện sai là gà lai hoặc gà vùng khác bị gọi là gà Đông Tảo thuần để bán theo giá của loại kia. Khi chốt đơn, bạn nên ghi rõ loại mình đặt, để có căn cứ nếu thấy gà giao về khác hẳn video.
Gà sống hay gà làm sẵn: chọn cách nhận cho hợp nơi ở
Nhiều người vẫn muốn nhận gà sống để tự nhìn, tự làm, nhất là gà biếu. Nhưng nếu bạn ở thành phố lớn, hãy cân nhắc chuyện giết mổ: nhiều nơi có quy định hạn chế giết mổ gia cầm trong khu dân cư, chung cư thì không có chỗ làm, và xử lý lông, tiết không đúng chỗ dễ thành chuyện với hàng xóm. Kiểm quy định ở phường, xã nơi bạn ở trước khi đặt gà sống số lượng.
Gà làm sẵn tiện hơn nhưng bạn mất cơ hội nhìn con gà lúc còn sống. Cách dung hoà nhiều người dùng là nhờ người bán quay video con gà sống, đúng con đó được đưa đi làm, rồi quay tiếp lúc đóng túi. Gà làm sẵn nên được làm ở nơi giết mổ có kiểm soát, để nguội, đóng túi kín, ướp lạnh trong thùng cách nhiệt nếu đi xa. Hỏi trước người bán làm ở đâu, giao trong bao lâu sau khi làm.
Nếu gửi gà sống đi tỉnh khác, việc vận chuyển gia cầm sống có quy định về kiểm dịch động vật; với lượng nhỏ mua về ăn, cách áp dụng mỗi nơi có thể khác, nên hỏi người bán đã làm thủ tục thế nào hoặc hỏi cơ quan thú y địa phương. Nhà xe cũng có quyền từ chối chở gia cầm sống trong một số giai đoạn có dịch. Đừng để đến ngày giao mới biết xe không nhận.
Nhận gà: kiểm từng bước trước khi trả nốt tiền
Nhận gà là lúc dễ cả nể nhất, vì người giao đứng chờ, gà kêu, cả nhà xúm lại. Đi theo trình tự dưới đây giúp bạn kiểm đủ trong vài phút.
- Quay video từ lúc mở lồng hoặc mở thùng, quay liền mạch, không cắt.
- Đếm đủ số con, xem có phải đúng con trong video chốt đơn không (vảy chân, màu lông, mào là những thứ dễ so).
- Với gà sống: xem gà đứng được, mắt sáng, không chảy dãi, không khò khè, hậu môn sạch. Gà mệt sau đường dài là thường, gà rũ hẳn thì phải báo ngay.
- Với gà làm sẵn: túi còn lạnh, không chảy nước đục, không mùi lạ, da không nhớt. Ấn tay vào thịt thấy đàn hồi.
- Cân lại nếu đơn tính theo cân, cân cả bì rồi trừ bì cho rõ.
- Có vấn đề thì nhắn người bán ngay kèm video, trước khi chuyển nốt tiền hoặc trước khi làm thịt gà sống.
Bước cuối là quan trọng nhất: gà sống đã làm thịt hay gà làm sẵn đã chế biến thì gần như không còn gì để đối chiếu nữa.
Góc người nuôi: bán lẻ gà Đông Tảo cho khách lạ mà giữ được tiếng
Nếu bạn là hộ nuôi, khách lạ ngày càng hỏi nhiều và hỏi kỹ, vì họ đã nghe đủ chuyện gà gắn tên. Cách giữ tiếng đơn giản nhất là nói thật về nguồn: gà nhà tự ấp, gà mua con về nuôi, hay gà gom thêm của hàng xóm. Khách mua biếu thường không ngại gà gom, họ ngại bị nói dối.
Chụp và quay đàn gà thật thường xuyên, trong chuồng và ngoài vườn, để khách thấy cùng một khung cảnh qua nhiều tháng. Khi khách đặt con cụ thể, quay riêng con đó, đánh dấu nhẹ (buộc dây màu ở chân) để lúc giao khách đối chiếu được. Ghi sổ đơn: tên khách, con nào, ngày bắt, đã cọc bao nhiêu, giao bằng gì. Mùa Tết dồn đơn, sổ là thứ cứu bạn khỏi nhầm lẫn.
Đừng nhận quá số con mình có. Thiếu gà rồi gom vội nơi khác để giao là cách nhanh nhất làm mất khách quen. Nếu không đủ, báo sớm và hoàn cọc; khách thường nhớ người bán dám nói “hết gà” hơn là nhớ một con gà đẹp.
Câu hỏi thường gặp
Mua gà Đông Tảo Tết nên đặt trước bao lâu?
Không có mốc cố định, nhưng gà đẹp đủ vóc để biếu có hạn mỗi mùa, nên đặt trước Tết vài tuần là thường gặp. Đặt sớm giúp bạn chọn con qua video và hẹn ngày bắt; sát ngày thì thường chỉ còn con người khác đã không lấy.
Có nên chuyển đủ tiền trước khi nhận gà không?
Không nên, nhất là với người bán mới quen qua mạng. Cọc một phần đủ để người nuôi giữ gà cho bạn, phần còn lại trả sau khi kiểm gà. Người bán làm ăn đàng hoàng thường chấp nhận cách này vì nó công bằng cho cả hai.
Nhìn chân to vảy đỏ có chắc là gà Đông Tảo thuần không?
Không chắc. Gà lai vài đời vẫn có thể chân to, vảy đỏ. Hình dáng chỉ giúp loại con lệch rõ. Người mua nên dựa thêm vào việc thấy đàn và chuồng, câu trả lời nhất quán về nguồn gà và lịch sử bán của người đó.
Gà làm sẵn gửi đi xa giữ được bao lâu?
Tuỳ cách ướp lạnh, thùng cách nhiệt và thời gian trên đường. Gà làm sẵn nên được làm nguội, đóng túi kín, xếp đá trong thùng xốp và giao trong ngày hoặc sớm nhất có thể. Khi nhận, túi phải còn lạnh, không chảy nước đục, không có mùi lạ.
Gửi gà sống ra tỉnh khác có cần giấy kiểm dịch không?
Vận chuyển gia cầm sống ra khỏi tỉnh có quy định về kiểm dịch động vật, cách áp dụng với lượng nhỏ mua về ăn có thể khác nhau theo địa phương và thời điểm có dịch. Nên hỏi người bán đã làm thế nào và hỏi cơ quan thú y nơi gửi.
Gà giao tới bị chết hoặc rũ thì ai chịu?
Tuỳ thoả thuận lúc chốt đơn, nên mới cần ghi rõ trong tin nhắn. Thông thường người bán chịu nếu gà chết khi tới tay, có video mở lồng làm bằng chứng. Báo ngay khi nhận, đừng để qua ngày hay đã làm thịt mới báo.