Đi chợ cá, bến cá mua hải sản tận tay, bạn nên đến lúc ghe vừa cập (thường rất sớm, hỏi người địa phương giờ cụ thể của từng bến), mang theo thùng đá hoặc túi giữ nhiệt, mua ở những người bán lẻ cho khách chứ không chen vào khu bán buôn, hỏi giá theo cân trước khi chọn, xem cân về số không, và đưa hàng vào đá ngay sau khi trả tiền.
Chợ cá ven biển khác chợ phố ở nhịp: hàng ồ ạt lên trong một khoảng ngắn, người buôn mua cả mẻ rất nhanh, giá thay đổi theo lượng ghe về, rồi chợ tan khi mặt trời lên cao. Người mua lẻ hiểu nhịp đó sẽ mua được hàng tươi mà không vướng chân ai; người không hiểu dễ đứng nhầm chỗ, mua nhầm lúc, và mang về một túi hải sản đã ấm.
Bài này là cẩm nang thực hành cho buổi sáng đầu tiên ở bến: chuẩn bị gì, đứng đâu, mua thế nào, trả giá ra sao, mang về thế nào.
Chuẩn bị trước khi ra bến
Mười phút chuẩn bị tối hôm trước quyết định một nửa buổi mua. Những thứ nên có:
- Thùng xốp hoặc túi giữ nhiệt, mua đá ngay tại bến; nhiều bến có người bán đá và thùng.
- Túi nilon dày, dây buộc để chia hàng, tránh nước tanh chảy ra xe.
- Tiền mặt mệnh giá nhỏ; nhiều người bán ở bến vẫn quen tiền mặt, chuyển khoản thì nhớ kiểm tên tài khoản.
- Ủng hoặc dép bám, quần áo không ngại bẩn; bến cá trơn, nhiều nước.
- Một chiếc cân nhỏ nếu định mua nhiều, để tự đối chiếu.
- Danh sách món định mua và lượng tối đa, để không mua theo hứng rồi bỏ phí.
- Hỏi trước giờ ghe về qua chủ nhà nghỉ, người dân hoặc người bán quen; mỗi bến một nhịp riêng.
Đến bến mà không có đồ giữ lạnh là lỗi phổ biến nhất của khách du lịch. Hải sản vừa lên rất tươi, nhưng một giờ trong túi nilon dưới nắng sáng là mất nhiều độ tươi.
Hiểu nhịp chợ: khu bán buôn, khu bán lẻ và lúc nào nên mua
Ở nhiều bến, khi ghe cập, hàng được chuyển lên bờ, phân loại nhanh và bán cho người buôn theo mẻ, theo sọt. Khu này đông, ồn, người ta làm việc gấp; khách lẻ chen vào hỏi mua vài lạng dễ làm vướng việc và thường không được bán. Người mua lẻ nên tìm khu những người bán lại cho khách: các sạp, mẹt bày ngay cạnh, mua từ người buôn hoặc từ chính ghe nhà mình.
Thời điểm tốt cho khách lẻ thường là ngay sau đợt bán buôn đầu tiên, khi hàng đã lên sạp lẻ mà vẫn còn tươi. Đến quá muộn, hàng ngon đã đi theo người buôn, phần còn lại có thể đã nằm lâu. Đến quá sớm, bạn đứng chờ giữa dòng người khuân vác.
Một cách đơn giản để biết đang ở đúng khu: nhìn cách người ta mua. Nơi người mua cầm sổ, trả tiền theo sọt, gọi xe chở đi là khu buôn; nơi người mua cầm túi nhỏ, chọn từng con, hỏi giá từng lạng là khu lẻ. Đứng quan sát vài phút trước khi hỏi mua giúp bạn không chen nhầm chỗ.
Ngày biển động hoặc sau bão, ghe ít ra khơi, hàng ít và đắt hơn; những ngày ghe về nhiều, giá ở bến thường mềm hơn. Không ai dự đoán được trước một tuần; người bán ở bến chỉ nói được "hôm nay nhiều hay ít". Đó là một lý do để linh hoạt với danh sách món định mua.
Mua ở sạp lẻ: trình tự gọn từ hỏi giá đến trả tiền
Chợ cá đông và nhanh, hỏi đúng trình tự giúp bạn không phải cãi nhau sau khi hàng đã lên cân.
- Hỏi giá theo cân và theo cỡ trước, khi chưa chọn con nào. Nếu người bán bán theo mẹt, theo xâu, hỏi một mẹt khoảng bao nhiêu cân.
- Chọn hàng: nhìn mắt, mang, độ cứng của cá; tôm cua còn cử động; ốc sò đóng miệng khi chạm.
- Xem cân về số không, hỏi có trừ rổ, trừ túi không.
- Nhìn số trên cân lúc người bán đặt hàng lên, nhắc lại số cân và tổng tiền bằng lời.
- Nhờ sơ chế nếu cần: đánh vảy, bỏ ruột, cắt khúc; hỏi trước có tính công không và cân trước hay sau sơ chế.
- Trả tiền, cho hàng vào đá ngay, không mang đi vòng chợ với túi hàng trên tay.
Nếu mua của nhiều sạp, xong sạp nào cho vào thùng đá sạp đó. Để dành "cuối cùng mới ướp" là lúc hàng đầu tiên đã nằm ấm cả tiếng.
Trả giá ở bến: nên và không nên
Mặc cả ở chợ cá là chuyện bình thường, nhưng có cách làm khiến người bán vui vẻ và cách làm khiến họ không muốn bán. Hỏi giá rồi đi xem vài sạp trước khi mua là được; quay lại sạp có hàng tốt và giá hợp lý, người bán thường nhận ra bạn đã so sánh và sẵn lòng bớt chút ít. Mua nhiều một loại thì hỏi giá cho cả lượng đó, người bán dễ bớt hơn khi bán được nhiều một lúc.
Không nên chọn hàng kỹ, bắt người bán cân, sơ chế, rồi mới trả giá thấp hơn hẳn. Lúc đó người bán đã mất công và mất cơ hội bán cho người khác. Cũng không nên chê hàng để ép giá; nếu hàng chưa đạt, đơn giản là không mua.
Giá ở bến có thể thấp hơn trong phố vì ít khâu trung gian, nhưng không phải lúc nào cũng thấp hơn, và bạn tự lo thùng, đá, công đi lại. Mua ở bến là để có hàng tươi, biết nguồn, chọn tận tay; mua chỉ để rẻ thì nhiều khi không đáng công dậy sớm.
Ví dụ giả định để tự tính: mua ở bến rẻ hơn trong phố khoảng 20 đơn vị mỗi ký, mua 3 ký là 60 đơn vị; tiền xe đi về, thùng, đá có thể đã gần bằng con số đó. Nếu đang ở ngay vùng biển, đi bộ ra bến thì phép tính nghiêng hẳn về bến; nếu phải đi xa riêng một chuyến thì lợi ích chính là độ tươi, không phải tiền.
Mua cả mẻ, chia với người đi cùng
Đi bến theo nhóm, nhiều người nghĩ đến chuyện mua chung một mẻ hay một sọt cho được giá như người buôn. Có thể làm, nhưng nên hiểu hàng theo mẻ là hàng chưa phân loại: lẫn cỡ, lẫn loài, có con dập, con yếu. Người buôn mua mẻ vì họ có chỗ bán cho từng loại; nhóm khách du lịch thì phải tự chia và tự dùng hết.
Nếu vẫn muốn mua mẻ, nhờ một người bán lẻ quen ở bến mua giúp và phân loại giúp, trả cho họ một khoản công. Thống nhất trước trong nhóm: mỗi người lấy loại gì, chia theo cân hay theo phần, phần hàng kém ai chịu. Chia ngay tại bến, mỗi phần một túi, ghi tên, cho vào đá; về tới chỗ ở mới chia thì hàng đã ấm và dễ cãi nhau.
Với nhóm nhỏ, mua lẻ ở vài sạp thường hợp lý hơn: mỗi người chọn đúng món mình cần, không phải mang về những thứ không ai nấu.
An toàn khi đi bến và mua hàng
Nhường đường cho người khuân vác. Người khiêng sọt cá, đẩy xe đá đi nhanh và nặng. Đứng sát mép, không đứng giữa lối đi, trông trẻ nhỏ đi cùng.
Cẩn thận chỗ trơn và mép bến. Nền bến ướt, có nhớt cá, có chỗ sát nước. Dép bám và đi chậm là đủ để tránh phần lớn tai nạn.
Coi chừng gai, càng. Cá có gai vây, cua có càng, nhum có gai; cầm bằng găng hoặc để người bán bốc giúp.
Giữ ví và điện thoại. Chỗ đông người, mọi người tập trung vào hàng; để ví ở túi trước, không đặt điện thoại lên sạp.
Kiểm tên tài khoản khi chuyển khoản. Chỉ chuyển cho người bán đang đứng trước mặt, đọc tên tài khoản hiện ra trước khi bấm, giữ màn hình giao dịch cho tới khi người bán xác nhận đã nhận tiền.
Rửa tay và dụng cụ sau khi chạm hàng sống. Nước bến, nhớt cá có thể chứa vi khuẩn. Mang theo khăn ướt hoặc rửa tay trước khi ăn uống, nhất là với trẻ nhỏ.
Mang hải sản từ bến về: giữ lạnh, sơ chế và cất
Từ bến về chỗ ở, hải sản cần lạnh liên tục. Xếp túi hàng vào thùng với đá, túi buộc kín để nước đá tan không ngấm vào thịt. Hải sản sống như cua, ốc không nên ngâm nước ngọt hay nằm trong nước đá tan; để chúng mát và ẩm là đủ. Đi đường dài thì thêm đá giữa đường, tránh để thùng nơi nắng.
Về tới nơi, phân loại ngay: thứ nấu trong ngày để ngăn mát, thứ để dành thì làm sạch, chia phần, cấp đông. Đừng để cả thùng nguyên trạng qua đêm rồi mới xử lý. Hải sản sống mà đã chết thì kiểm mùi, nấu ngay hoặc bỏ; ốc sò chết miệng mở không khép lại thì bỏ.
Nếu mua để mang về tỉnh khác, có thể nhờ người bán ở bến đóng thùng chuyên dụng, bơm oxy cho hàng sống hoặc cấp đông giúp; nhiều người bán quen làm việc này cho khách. Hỏi trước công đóng và cách họ đóng cho quãng đường của bạn.
Một thói quen tốt cho người mua lần đầu: ghi lại tên hoặc đặc điểm sạp đã mua và hàng mua được hôm đó. Nếu hàng tốt, lần sau quay lại đúng sạp; nhiều người bán lẻ ở bến nhận đặt trước qua điện thoại cho khách quen, giữ hàng đẹp và đóng thùng sẵn để khách chỉ việc ra lấy.
Góc người bán lẻ ở bến: giữ khách du lịch quay lại
Khách du lịch đến bến một lần, nhưng họ chụp ảnh, kể lại, và nhiều người quay lại vào kỳ nghỉ sau. Người bán lẻ ở bến giữ khách bằng vài việc đơn giản: nói giá theo cân trước khi khách chọn, cân để khách nhìn thấy, sơ chế gọn, chỉ cho khách cách ướp đá mang về, và không bán hàng đã nằm lâu cho khách vì nghĩ họ không phân biệt được.
Những người bán biết thêm một câu tư vấn như "món này nên hấp, món kia để chiên" hoặc "đi xa thì nên cấp đông rồi mới mang" thường có khách quen gọi đặt hàng từ thành phố sau đó. Một sạp nhỏ ở bến có thể trở thành mối hàng của nhiều gia đình ở xa chỉ nhờ lần mua đầu tiên được đối xử thẳng thắn.
Cũng nên tách rõ hàng mới lên và hàng từ hôm trước, nói thật khi khách hỏi. Hàng hôm trước vẫn bán được cho người nấu chín ngay, với giá phù hợp; chỉ không nên để khách tưởng là hàng vừa lên rồi mang đi làm món ăn sống.
Câu hỏi thường gặp
Chợ cá ven biển thường họp lúc mấy giờ?
Mỗi bến một nhịp, phụ thuộc giờ ghe về và mùa. Nhiều bến họp rất sớm, có nơi chiều cũng có ghe. Hỏi người địa phương, chủ nhà nghỉ hoặc người bán quen giờ cụ thể của bến bạn định đến, đừng dựa vào một con số chung.
Mua ở bến có chắc rẻ hơn ở chợ trong phố không?
Không chắc. Giá ở bến thường gần giá gốc hơn vì ít khâu trung gian, nhưng thay đổi theo lượng ghe về, và bạn tự chịu công đi lại, thùng, đá. Lợi thế chính của bến là hàng tươi, biết nguồn và được chọn tận tay.
Khách lẻ có mua được ở khu bán buôn không?
Thường khó, vì khu đó bán theo mẻ, theo sọt cho người buôn và làm việc rất gấp. Khách lẻ nên mua ở các sạp, mẹt bán lại ngay bên cạnh. Nếu muốn mua cả mẻ, hỏi người bán lẻ quen để họ mua giúp.
Làm sao tránh bị cân thiếu ở chợ cá?
Hỏi giá theo cân trước, xem cân về số không, nhìn số khi hàng lên cân và nhắc lại bằng lời. Mua nhiều thì mang theo cân nhỏ để đối chiếu. Đa số người bán làm thật thà; quy trình rõ ràng chỉ giúp cả hai yên tâm.
Mua hải sản ở bến về khách sạn không có tủ lạnh thì sao?
Mua lượng vừa đủ ăn ngay, nhờ quán gần đó chế biến hộ nếu được, hoặc giữ trong thùng đá và thay đá thường xuyên. Đừng mua nhiều để dành khi không có chỗ cất lạnh, vì hải sản hỏng rất nhanh ở nhiệt độ phòng.
Có nên mang trẻ nhỏ theo khi đi bến cá sáng sớm?
Được nếu bạn trông sát. Bến cá trơn, đông người khuân vác, có mép nước và hàng có gai, càng. Cho trẻ mặc đồ dễ nhìn, đi dép bám, đứng ở chỗ thoáng và không để trẻ tự cầm hải sản sống.